LỰA CHỌN VÀ SỬ DỤNG KHÁNG SINH AN TOÀN, HIỆU QUẢ Ở NGƯỜI CAO TUỔI

 

              Trong bối cảnh tuổi thọ trung bình ngày càng tăng, tỷ lệ người cao tuổi (NCT) trong cộng đồng cũng gia tăng nhanh chóng. Dù có nhiều cải thiện về chẩn đoán và kháng sinh mới, các bệnh nhiễm trùng như viêm phổi, nhiễm trùng niệu, nhiễm trùng da và mô mềm… vẫn là nguyên nhân hàng đầu gây bệnh và tử vong ở nhóm đối tượng này. Điều trị nhiễm trùng ở NCT là một thách thức lớn do những thay đổi sinh lý liên quan đến tuổi tác, tình trạng đa bệnh lý và sự thay đổi về dược động học, dược lực học của thuốc.

– Tại sao người cao tuổi dễ bị nhiễm trùng?

+ Sự suy giảm hệ miễn dịch: Quá trình lão hóa làm suy giảm chức năng hệ thống miễn dịch, khiến NCT kém đáp ứng với các tác nhân gây bệnh và giảm hiệu quả của vaccine.

+ Các yếu tố nguy cơ và bệnh đồng mắc: NCT thường mắc nhiều bệnh mạn tính như:

• Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính.
• Suy tim, tiểu đường.
• Tình trạng suy dinh dưỡng, giảm vận động hoặc trầm cảm.
• Các can thiệp y tế: Đặt sonde tiểu, nuôi ăn qua ống, hoặc nằm lâu tại giường.

– Thách thức trong chẩn đoán và điều trị: Chẩn đoán nhiễm trùng ở NCT thường khó khăn do triệu chứng không điển hình. Ví dụ, NCT bị viêm phổi nặng có thể không sốt hoặc không ho mà chỉ biểu hiện bằng tình trạng lú lẫn cấp tính, té ngã hoặc bỏ ăn. Về mặt dược lý, có hai thay đổi lớn cần lưu ý:

+ Dược động học: Sự thay đổi về cấu tạo cơ thể (giảm khối cơ, tăng khối mỡ), giảm chức năng thận và gan dẫn đến thay đổi nồng độ thuốc trong máu, dễ gây độc tính nếu không chỉnh liều.

+ Tương tác thuốc: Do NCT thường dùng nhiều loại thuốc cùng lúc, nguy cơ tương tác giữa kháng sinh và các thuốc điều trị bệnh nền là rất cao.

– Khuyến cáo dành cho bác sĩ lâm sàng:

+ Nguyên tắc chung trong lựa chọn kháng sinh

• Đúng chỉ định: Chỉ dùng kháng sinh khi có bằng chứng nhiễm khuẩn. Không dùng kháng sinh cho các trường hợp nhiễm virus.
• Liều lượng và khoảng cách: Cần điều chỉnh liều dựa trên cân nặng thực tế và đặc biệt là chức năng thận thay vì chỉ dựa vào tuổi tác.
• Ưu tiên kháng sinh ít độc tính: Lựa chọn các nhóm thuốc có phổ kháng khuẩn phù hợp nhưng ít gây tác dụng phụ lên thận và thần kinh.

+ Khuyến cáo cụ thể cho một số bệnh thường gặp:

• Viêm phổi mắc phải tại cộng đồng: Đây là nguyên nhân nhập viện hàng đầu. Tỷ lệ tử vong ở NCT có thể lên đến 30%. Cần điều trị sớm và theo dõi sát các biến chứng hô hấp.
• Nhiễm trùng đường tiết niệu: Cần phân biệt giữa nhiễm khuẩn tiết niệu có triệu chứng và không triệu chứng (thường không cần điều trị kháng sinh để tránh kháng thuốc).
• Kháng virus: Đối với cúm A và B, các thuốc như Oseltamivir có thể dùng trong vòng 48 giờ đầu để giảm mức độ nặng, lưu ý không cần chỉnh liều đơn thuần dựa vào tuổi nếu chức năng thận bình thường.

+ Theo dõi tác dụng không mong muốn: Nguy cơ phản ứng có hại của thuốc tăng lên tỷ lệ thuận với số lượng thuốc bệnh nhân đang dùng. Cần theo dõi sát chức năng thận, tình trạng rối loạn tiêu hóa (đặc biệt là tiêu chảy do Clostridioides difficile) và các tương tác thuốc gây kéo dài khoảng QT trên điện tâm đồ.

– Khuyến cáo dành cho người bệnh, gia đình và người chăm sóc: để việc điều trị kháng sinh hiệu quả và an toàn, gia đình và người bệnh cần lưu ý:

+ 5 “KHÔNG” tuyệt đối khi dùng kháng sinh:

• KHÔNG tự ý mua thuốc: Tuyệt đối không tự làm “bác sĩ” khi thấy người thân bị ho, sốt, đau họng.
• KHÔNG dùng lại đơn thuốc cũ: Mỗi đợt bệnh có một tác nhân khác nhau. Dùng đơn thuốc của tháng trước cho bệnh hiện tại là cực kỳ nguy hiểm.
• KHÔNG chia sẻ thuốc: Không dùng chung kháng sinh với hàng xóm hoặc người thân khác dù có triệu chứng giống hệt nhau.
• KHÔNG tự ý ngưng thuốc: Khi thấy người bệnh khỏe hơn (thường sau 2-3 ngày), nhiều gia đình tự ý dừng thuốc. điều này khiến vi khuẩn chưa bị tiêu diệt hết sẽ sống lại và trở nên kháng thuốc, khiến bệnh nặng hơn.
• KHÔNG nghiền nhỏ thuốc tùy tiện: Một số loại kháng sinh có lớp vỏ đặc biệt để tan chậm hoặc bảo vệ dạ dày. Việc nghiền nhỏ có thể làm hỏng tác dụng thuốc hoặc gây độc tính cấp.

+ Cách nhận biết dấu hiệu nhiễm trùng “ngầm”: Ở người trẻ, nhiễm trùng thường gây sốt cao. Nhưng ở NCT, hệ miễn dịch yếu nên có thể KHÔNG SỐT. Hãy đưa người bệnh đi khám ngay nếu có các dấu hiệu thay đổi đột ngột sau:

• Lú lẫn, mê sảng: Đột ngột không nhận ra người thân, nói nhảm
• Té ngã bất thường: Mất thăng bằng do cơ thể suy kiệt vì nhiễm trùng.
• Bỏ ăn, mệt lả: Chỉ nằm một chỗ, ít giao tiếp hơn ngày thường.
• Tiểu tiện thay đổi: Tiểu buốt, tiểu rắt hoặc nước tiểu có mùi hôi, màu đục.

+ Hướng dẫn người chăm sóc quản lý thuốc tại nhà:

• Lập bảng nhắc thuốc: Do NCT hay quên, hãy kẻ bảng hoặc dùng hộp chia thuốc theo sáng – trưa – chiều – tối.
• Uống với nhiều nước: Khuyến khích người bệnh uống đủ nước (trừ trường hợp bác sĩ yêu cầu hạn chế nước do suy tim/thận) để giúp thận đào thải thuốc tốt hơn, tránh sỏi thận hoặc độc tính.
• Theo dõi tác dụng phụ: Nếu thấy người bệnh phát ban, tiêu chảy kéo dài, buồn nôn hoặc chóng mặt sau khi uống thuốc, hãy liên hệ ngay với bác sĩ.
• Lưu ý về tương tác: Báo bác sĩ về tất cả các loại thuốc người bệnh đang dùng để tránh tương tác thuốc gây nguy hiểm.

+ Phòng bệnh hơn chữa bệnh: Cách tốt nhất để không phải dùng kháng sinh là chủ động phòng ngừa nhiễm trùng:

• Tiêm chủng đầy đủ: Vaccine Cúm; vaccine Phế cầu đầy đủ.
• Vệ sinh răng miệng: Nhiễm trùng răng miệng dễ gây viêm phổi và viêm nội tâm mạc ở NCT.
• Chế độ dinh dưỡng: Ưu tiên thực phẩm giàu kẽm, Vitamin C và protein để tăng cường hệ miễn dịch.
• Vận động nhẹ nhàng: Giúp lưu thông tuần hoàn, tránh ứ đọng đờm dãi ở phổi.

Lời khuyên từ Thầy thuốc Bệnh viện C Đà nẵng:

Kháng sinh là vũ khí quý giá nhưng là con dao hai lưỡi đối với người cao tuổi. Hãy để bác sĩ là người quyết định thời điểm và liều lượng sử dụng. Sự tuân thủ của người bệnh, gia đình và người chăm sóc chính là chìa khóa giúp người cao tuổi vượt qua bệnh tật một cách an toàn.

Địa chỉ liên hệ: Khoa HSTC-CĐ, Bệnh viện C Đà Nẵng.

SĐT BSCKII Phan Văn Chung 0929513133